■ آيه اي از قرآن:
 قولوا للناس حسناً ( بخشي از آيه 83 ، سوره بقره )
 از مردم خوبيهايشان را بگوييد

كسي را كه صحبت رود در ميان
 بـه نيـــــكوترين نام و نعـتش( 1) بخـــوان
(بوستان سعدي)

■ چند بيت از جلال ا لدين رومي:
 هرنفس آواز عشق مي رسد از چپ و راست
 ما به فلك مي رويم عزم(2)تماشا كـه راست
 ما به فلك بوده ايم يار ملك بوده ايم
 باز همانجا رويم خواجه كه اين شهر ماست
 خود زفلك برتريم وز ملك افزونتريم
 زين دو چرا نگذريم، منزل ما كبرياســت(3) (ديوان شمس)

■ حكايتی از سعدي:
 يكي از علما را پرسيدند كه كسي با ماهرويي نشسته و در بسته و رقيبان خفته و نفس طالب و شهوت غالب ، هيچ باشد كه به قوت پرهيزگاري از وي به سلامت ماند ؟ گفت اگر از ماهرويان ماند از بدگويان نماند

 شايد پس كار خويش بنشستن
 ليــــكن نتـــوان زبــــان مردم بســـتن
(گلستان)

ی دوست

ويليام شكسپير
غزل شماره 29

هر زمان كه از جور ِ روزگار
و رسوايي ِ ميان ِ مردمان
در گوشه ي تنهايي بر بينوايي ِ خود اشك مي ريزم،
و گوش ِ ناشنواي آسمان را با فريادهاي بي حاصل ِ خويش مي آزارم،
 
و بر خود مي نگرم و بر بخت ِ بد ِ خويش نفرين مي فرستم،
و آرزو مي كنم كه اي كاش چون آن ديگري بودم،
كه دلش از من اميدوارتر
و قامتش موزون تر
و دوستانش بيشتر است.
 
و اي كاش هنر ِ اين يك
و شكوه و شوكت ِ آن ديگري از آن ِ من بود،
 
و در اين اوصاف چنان خود را محروم مي بينم
كه حتي از آنچه بيشترين نصيب را برده ام
كمترين خرسندي احساس نمي كنم.
 
اما در همين حال كه خود را چنين خوار و حقير مي بينم
 
از بخت ِ نيك، حالي به ياد ِ تو مي افتم،
 
و آنگاه روح ِ من
همچون چكاوك ِ سحر خيز
بامدادان از خاك ِ تيره اوج گرفته
و بر دروازه ي بهشت سرود مي خواند
 
و با ياد ِ عشق ِ تو
چنان دولتي به من دست مي دهد
كه شأن ِ سلطاني به چشمم خوار مي آيد
و از سوداي مقام ِ خود با پادشاهان، عار دارم.
 

گفتگوی پنهانی

ويليام شكسپير
غزل شماره 146

اي روح ِ مسكين ِ من
كه در كمند ِ اين جسم ِ گناه آلود اسير آمده اي
و سپاهيان ِ طغيان گر ِ نفس، تو را در بند كشيده اند!
 
چرا خويش را از درون مي كاهي و در تنگدستي و حرمان به سر مي بري
و ديوارهاي برون را به رنگ هاي نشاط انگيز و گرانبها آراسته اي؟
 
حيف است چنان خراجي هنگفت
بر چنين اجاره اي كوتاه، كه از خانه ي تن كرده اي
 
آيا اين تن را طعمه ي مار و مور نمي بيني
كه هر چه بر آن بيفزايي، بر ميراث ِ موران خواهد افزود؟
 
اگر پايان ِ قصه ي تن چنين است،
اي روح ِ من،
تو بر زيان ِ تن زيست كن؛
بگذار تا او بكاهد و از اين كاستن بر گنج ِ درون ِ تو بيفزايد.
 
اين ساعات ِ گذران را
كه بر درياي سرمد كفي بيش نيست، بفروش
و بدين بهاي اندك، اقليم ِ ابد را به مـُلك ِ خويش در آور،
 
از درون سير و برخوردار شو،
و بيش از اين ديوار ِ بيرون را به زيب و فر مياراي
 
و بدين سان مرگ ِ آدمي خوار را خوراك ِ خود ساز؛
كه چون مرگ را در كام فرو بري،
ديگر هراس نيست و بيم ِ فنا نخواهد بود.

  
ترجمه: حسين الهي قمشه اي
منبع: كيميا 3۳

فلسفه

به گفته تمام فیلسوفان، سخت‌ترین پرسشی که می‌توان مطرح کرد، این پرسش است که: "فلسفه چیست؟"

در حقیقت، هیچ گاه نمی‌توان گفت که فلسفه چیست؛ یعنی هیچ گاه نمی‌توان گفت: فلسفه این است و جز این نیست؛ زیرا فلسفه، آزادترین نوع فعالیت آدمی است و نمی‌توان آن را محدود به امری خاص کرد. اما با آنهم می‌توان فلسفه را چنین تعریف کرد که : فلسفه عبارت از علمی است که کلی‌ترین قوانین حاکم بر طبیعت، انسان و جامعه را مورد بحث و بررسی قرار می‌‌دهد.

عمر فلسفه به اندازه عمر انسان بر روی زمین است و در طول تاریخ، تغییرات فراوانی کرده و هر زمان به گونه‌ای متفاوت با دیگر دوره‌ها بوده است. برای بررسی این مساله کافی است به تعاریف گوناگونی که از آن شده نگاهی بیندازید.

هر علمی زمینه بخصوصی از واقعیات را بررسی می‌کند (مثلا زیست شناسی: گیاهان، جانوران، انسان، ستاره شناسی: ستارگان، کهکشان ها، کیهان ـ تاریخ: گذشته و حال جامعه انسانی) این دانش‌ها نمی‌توانند درباره مجموعه طبیعت درباره جهان به طور کلی به ما اطلاعاتی بدهند. در حالی که فلسفه می‌‌کوشد عام‌ترین مفاهیم و مقولات را بررسی نماید و کلی‌ترین قوانین جهان را. مطالعه کنند ولی می‌‌توان پرسید: آیا تمام دانش‌ها بر روی هم نمی‌توانند اندیشه عمومی درباره جهان را در اختیار ما بگذارند تا دیگر نیازی به فلسفه نباشد؟

مسئله درست در همین جاست که داشتن دید کلی از جهان و بررسی عام‌ترین قوانین آن به هیچ وجه به معنای حاصل جمع ساده نظرگاه‌های جزئی و گردآوری قوانین در زمینه‌های مشخص جداگانه نیست. فلسفه البته به داده‌ها و معلومات حاصل از علوم تکیه می‌کند، از نتیجه گیری‌های جزئی و گردآوری قوانین در زمینه‌های مشخص جداگانه نیست. از نتیجه گیری‌های سایر علوم بهره برمی دارد ولی خود عام‌ترین مسائل را مطرح می‌کند، به عام‌ترین قانون مندی‌ها نظر دارد. کلی‌ترین روابط و مناسبات را بررسی می‌کند. در جستجوی پاسخ به این مسائل و کشف این روابط هر قدر فلسفه به علوم مختلف و به تجربه بشری و به واقعیت بیشتر متکی باشد به همان اندازه علمی تر است. پاسخش درست تر و به حقیقت نزدیک تر است و خود بیشتر به یک علم بدل می‌‌شود.

پس فلسفه یک بحث و جدل بیهوده یا یک سرگرمی اضافی و از سر سیری نیست. بر عکس وظیفه بسیار مهمی به عهده دارد:

طرح عامل‌ترین مسائل، بررسی کلی‌ترین روابط بین اشیاء و پدیده‌ها و روند ها، کشف عام‌ترین قانون‌های جهان هستی، اعم از طبیعت و جامعه و تفکر، این است وظیفه فلسفه.

از جانب دیگر به همین علت که فلسفه به عام‌ترین قانون مندی‌ها و روابط نظر دارد آن چنان علمی است که نسبت به علوم دیگر در حکم اسلوب عام آنهاست. پس: فلسفه شکل خاصی از شعور اجتماعی است که عام‌ترین قانونمندی‌های جهان واقعی و شناخت انسانی و رابطه بین هستی و تفکر را بیان می‌کند.

واژهٔ فلسفه

واژه فلسفه از واژهٔ یونانی Philosophia برگرفته شده است که به معنای خرد دوستی است و در زبان عربی و فارسی رایج‌ گشته است. این واژهٔ یونانی از دو بخش تشکیل شده است؛ -Philo به معنی دوستداری و sophia- به معنی دانایی.

اولین کسی که این واژه را به کار برد، فیثاغورس بود. زمانی از او پرسیدند که: "آیا تو فرد دانایی هستی؟" وی پاسخ داد:"نه، اما دوستدار دانایی (Philosopher) هستم."

بنابراین فلسفه از نخستین روز پیدایش به معنی دوستی ورزیدن به دانایی، تفکر و فرزانگی بوده است. در این زمینه نگاه کنید به: اطلاعات تکمیلی درباره واژه فلسفه.

فلسفه را می‌توان در یک واژه مختصر نمود و آن "چرا" است. برای امتحان شروع کنید و به ابتدای هر چه که به ذهنتان میرسد یک "چرا" اضافه نمائید؟ خیلی زود و به راحتی به معجزه این سه حرفی کوچک پی خواهید برد! و آغاز تفکر را لمس خواهید نمود. اصولاً فلاسفه کسانی هستند که جهان را از پس این علامت "؟" می‌‌نگرند. در واقع فلسفه دستگاه آفرینش، تفکر است و این کار را براحتی با منطق سوال و پرسش محقق میسازد.

تعریف فلسفه

فلسفه، تفکر است. تفکر درباره کلی‌ترین و اساسی‌ترین موضوعاتی که در جهان و در زندگی با آن‌ها روبه رو هستیم. فلسفه هنگامی پدیدار می‌شود که پرسشهایی بنیادین درباره خود و جهان می‌‌پرسیم. سوالاتی مانند:

• زیبائی چیست؟
• قبل از تولد کجا بوده ایم؟
• حقیقت زمان چیست؟
• آیا عالم هدفی دارد؟ اگر زندگی معنایی دارد،
• چگونه آن را بفهمیم؟
• آیا ممکن است که چیزی باشد و علتی نداشته باشد؟
• ما جهان را واقعیت می‌‌دانیم، اما واقعیت به چه معناست؟
• سرنوشت انسان به دست خود اوست و یا از بیرون تعیین می‌شود؟
• از کجا معلوم که همه درخواب نیستیم؟
• خدا چیست؟

و دهها پرسش مانند این پرسشها.

چنانچه در این سئوالات می‌‌بینیم، پرسش‌ها و مسائل فلسفی از سنخ امور خاصی هستند و در هیچ علمی به چنین موضوعاتی، پرداخته نمی‌شود. مثلاً هیچ علمی نمی‌تواند به این پرسش که واقعیت یا حقیقت چیست و یا این که عدالت چیست، پاسخ گوید. این امر به دلیل ویژگی خاص این مسائل است.

موضوع فلسفه، یعنی این امر که فلسفه به چه مسائلی نظر دارد و چه حیطه‌ای از شناخت را در بر می‌‌گیرد و کدام عرصه را مورد مطالعه قرار می‌‌دهد و در نتیجه جای فلسفه در طبقه بندی علوم کدام است؟

موضوع فلسفه در جریان تاریخ تغییر فراوان کرده است. فلسفه در دوران باستان (علم علوم) بود، جامع کل معارف بشری و گردآوری کلیه دانستی‌های انسان در زمینه‌های مختلف به شمار می‌‌رفت. یک فیلسوف کسی بود که به تمام رشته‌های علوم آن زمان آشنایی داشت و در همه زمینه‌ها صاحب نظر بود. ولی در جریان تکامل جامعه پراتیک و عمل بشری بیشتر و عمیق تر شد. رازهای جهان پیرامون بیشتر گشوده شد، دانستنی‌ها متنوع تر و ژرف تر، علم غنی تر و پر دامنه تر گردید. از آن علم(جامع کل) جدا شدند. نخست فیزیک و شیمی و طبیعیات و غیره و پس از آن علوم اجتماعی نیز که دیر زمانی همراه جدایی ناپذیر فلسفه شمرده می‌‌شود هر یک به مثابه دانش مستقل و جداگانه‌ای (اقتصاد، زبان شناسی، جامعه شناسی) جدا شدند. ولی درست از آنجا که فلسفه جمع ساده ریاضی و گرد آوری این علوم در کنار هم نبود پس از این جدا شدن‌ها و مستقل شدن‌ها به (هیچ) تبدیل نشد. و از بین نرفت. برعکس هرچه این تجزیه عمیق ترصورت می‌‌گرفت و علوم مشخصه جدا می‌‌شد ـ درست مثل آن که از بند حشو و زوائد رها شود و پیرایه‌ها را به دور افکند ـ جوهر واقعی فلسفه به مثابه علمی قائم به ذات روشن تر و پاک تر جلوه گر می‌‌شد. موضوع مشخص فلسفه بدین ترتیب هر چه متبلورتر و برجسته تر گردید که عبارت است از علم مربوط به عام‌ترین قانون مندی‌های جهان هستی و شناخت انسانی و رابطه بین آن دو، عام‌ترین روابط و مناسبات بین اشیاء و پدیده ها.

همین واقعیت که فلسفه از دیرترین دوران‌های تمدن باستانی و حتی قبل از دانش‌هایی نظیر فیزیک و زیست‌شناسی و زمین‌شناسی پدید شده نشانی از نیاز انسان به آن و اهمیت آن در حیات معنوی بشر است. اگر چه همواره نقش فلسفه در جامعه روشن نبوده است ولی چه بسا که کردار، پندار و رفتار ما، احساسات ما و سراسر زندگی ما زیر تأثیر اندیشه‌های معین فلسفی و جهان بینی مربوطه جریان یافته است. این تأثیر امروزه تماما پیدا و نیرومند است. هر مسئله جدی را که در نظر آوریم از مسائل سیاسی، دولت ها، احزاب، مبارزه طبقات و گروه‌ها گرفته تا مسائلی درباره چگونگی پیدایش سیارات و آنچه در گیتی و در زمین می‌‌گذرد یا درباره سرشت و سرنوشت انسان پاسخ بدان‌ها به میزان زیادی وابسته بدان است که جهان را چگونه می‌‌بینیم، چه دید عمومی از این دنیا و آنچه در آن می‌‌گذرد داریم، از چه پایگاه فلسفی به آن‌ها می‌‌نگریم. نه فقط پاسخ به مسائل و راه حل آن‌ها بلکه شیوه برخورد به آن‌ها و نحوه طرح آن‌ها نیز وابسته است به همین دید معین، به همین پایگاه فلسفی ـ شالوده تئوریک هر جهان بینی.

برخورد با فلسفه به مثابه یک علم نشان می‌‌دهد که فلسفه از آنجا که عام‌ترین قانونمندی‌های جهان را مطالعه می‌کند به مثابه مدخل اسلوبی بر علوم یا متدلوژی عام همه علوم اعم از دانش‌های طبیعی و اجتماعی جایی بسیار مهم و ضرور دارد.

یک ویژگی عمدهٔ موضوعات فلسفی، ابدی و همیشگی بودنشان است. یعنی همیشه وجود داشته و همیشه وجود خواهند داشت و در هر دوره ای، بر حسب شرایط آن عصر و پیشرفت علوم مختلف، پاسخ‌های جدیدی به این مسائل ارائه می‌گردد.

فلسفه، مطالعه واقعیت است، اما نه آن جنبه‌ای از واقعیت که علوم گوناگون بدان پرداخته اند. به عنوان نمونه، علم فیزیک درباره اجسام مادی از آن جنبه که حرکت و سکون دارند و علم زیست‌شناسی درباره موجودات از آن حیث که حیات دارند، به پژوهش و بررسی می‌‌پردازد. ولی در فلسفه کلی ترین امری که بتوان با آن سر و کار داشت، یعنی وجود موضوع تفکر قرار می‌گیرد؛ به عبارت دیگر، در فلسفه، اصل وجود به طور مطلق و فارغ از هر گونه قید و شرطی مطرح می‌گردد. به همین دلیل ارسطو در تعریف فلسفه می‌‌گوید: "فلسفه علم به احوال موجودات است، از آن حیث که وجود دارند".

یکی از معانی فلسفه، اطلاق آن به استعدادهای عقلی و فکریی است که انسان را قادر می‌‌سازد تا اشیا، حوادث و امور مختلف را از دیدگاهی بالا و گسترده مورد مطالعه قرار دهد و به این ترتیب، حوادث روزگار را با اعتماد و اطمینان و آرامش بپذیرد. فلسفه در این معنا مترادف حکمت است.

فلسفه در پی دستیابی به بنیادی‌ترین حقایق عالم است. چنانکه ابن سینا آن را این گونه تعریف می‌کند:
فلسفه، آگاهی بر حقایق تمام اشیا است به قدری که برای انسان ممکن است.

فلسفه همواره از روزهای آغازین پیدایش خود، دانشی مقدس و فرابشری تلقی می‌‌شد و آن را علمی الهی می‌دانستند. این طرز نظر، حتی در میان فلاسفه مسیحی و اسلامی رواج داشت؛ چنانکه جرجانی می‌‌گوید: "فلسفه عبارت است از شبیه شدن به خدا به اندازه توان انسان و برای تحصیل سعادت ابدی".

مارکس، هگل را پایان فلسفه می‌‌داند. سپس می‌‌گوید که «فیلسوفان همه در جهت تفسیر جهان گام بر داشته اند. اما مسئله بر سر تغییر آن است». از یک دیدگاه، به نظر می‌‌رسد با این جملهٔ مارکس تکلیف فلسفه معلوم شده است. از نظر این دیدگاه در عصر حاضر باید به فکر تغییر جهان بود و نه تفسیر آن.

فلسفه در آغاز

همان طور که گفته شد، اساساً فلسفه از نخستین روز پیدایش، به معنی عشق به دانایی و خرد و فرزانگی بوده و به علمی اطلاق می‌‌شد که در جستجوی دستیابی به حقایق جهان و عمل کردن به آنچه بهتر است (یعنی زندگانی درست)، بود.

فلسفه در آغاز، شامل تمام علوم بود و این ویژگی را قرن‌ها حفظ کرد؛ چنانکه یک فیلسوف را جامع همه دانش‌ها می‌‌دانستند. اما به تدریج دانشها و علوم مختلف از آن جدا گشتند.

در قدیم، این فلسفه که جامع تمام دانشها بود، بر دو قسم تقسیم می‌گشت :فلسفه نظری و فلسفه عملی.

فلسفه نظری به علم الهیات، ریاضیات و طیبعیات تقسیم می‌‌گشت که به ترتیب، علم اعلی، علم وسط و علم اسفل (پایین تر) نامیده می‌‌شد.

فلسفه عملی نیز از سه بخش تشکیل می‌‌شد: اخلاق، تدبیر منزل و شهرداری (سیاست مُدُن). اولی در رابطه با تدبیر امور شخصی انسان بود، دومی در رابطه با تدبیر امور خانواده و سومی کشورداری (تدبیر امور مملکت) بود.

برای درک موضوع فلسفه اولین گام مهم را ارسطو بیست وچهار قرن پیش برداشت. وی فلسفه را (علم هر آنچه وجود دارد) یا علم درباره (وجود آنچه هست، یعنی جهان در مجموع خود تعریف کرد .

بسیاری از فلاسفه ماتریالیست کوشیده‌اند خصلت و سرشت جهان واقعی را دریابند و قوانین شناخت آن را درک کنند و بدین ترتیب به سوی د رک درست موضوع فلسفه گرایش داشته اند. عمده‌ای از فلاسفه ایده آلیست نیز سهمی در دقیق کردن موضوع فلسفه و نزدیک شدن به مفهوم درست آن داشته اند. اما فلسفه قبل از مارکسیسم نتوانست درست و دقیقا تعیین کند که فلسفه چه مسائلی را باید مطالعه کند یعنی نتوانست موضوع فلسفه را به درستی فرموله کند. زیرا تعیین موضوع فلسفه تنها زمانی ممکن می‌‌شد که خود فلسفه به یک علم تمام عیار بدل می‌‌گشت. فلسفه قبل از مارکس چنین علمی نبود اگر چه گنجینه گرانبهایی از اندیشه‌ها و نظریات فلسفی و طرح‌ها و سیستم‌های داهیانه را فراهم آورده بود. در این گنجینه عناصر و نکاتی بود که بعدا در تعریف موضوع فلسفه وارد شد.

برای مکاتب ایده آلیستی به طور کلی فلسفه عبارت بود از مطالعه قوانین شعور(آگاهی) و چگونگی روح و تحولات آن. بعضی از این مکاتب شعور را چیزی ماوراء انسانی می‌‌دانستند وچون در جستجوی رابطه خالق و مخلوق بودند از موضوع فلسفه دور می‌‌شدند. برای برخی دیگر موضوع فلسفه به مسائل منطق یا اخلاق محدود می‌‌شود. در عصر ما که دوران زوال سرمایه داری است اندیشه پردازان بورژوایی که دچار بحران فکری هستند بیش از پیش از تعیین موضوع فلسفه عاجز می‌‌مانند. عده‌ای به بهانه اصالت علوم مثبته (علوم مشخص) فلسفه را نفی می‌کنند و می‌‌گویند با مرزبندی‌ها ومشخص شدن علوم مثبته دیگر جایی و نقشی برای فلسفه باقی نمانده واین چنتا خا لی شده است. برخی دیگر می‌‌گویند حداکثر کاری که برای فلسفه باقی مانده بحث‌های منطقی درباره جملات، زبان و ارزش محتوی آن است. ایده آلیست‌ها ی معاصر گاهی (حالات روحی) و گاه (جوهر شخصی فردی) و گاه ((نیروی اراده انسانی)) و امثال آن را موضوع فلسفه قرار می‌‌دهند. بسیاری دیگر هم اصلا حاضر به بحث پیرامون مسائل هستی جهان خارجی و ماهیت واقعیت مادی و قوانین عام حرکت ومسائلی از این قبیل نیستند.

در حکمت کلاسیک ایران پیرامون موضووع فلسفه به ویژه این عقیده رایج بود که هدف نهایی فلسفه شناخت آن حقیقت ثابت و لایتغری است که تبدل و تکثر در آن راه ندارد. به قول فارابی حکیم معروف فلسفه عبارت است از ((معرفت خالق است و خالق واحد، غیر متحرک و علت فاعله برای تمام اشیاء است)). به نوشته خواجه نصیرالدین طوسی فیلسوف نامدار ((حکمت چیزی جز راه وصول به کمال نیست. حکمت در عرف اهل معرفت عبارت از داستن چیزهاست چنان که باشد، قیام نمودن چنان که باید، بقدر استطاعت، تا نفس به کمالی که متوجه آن است برسد)) در بررسی موضوع فلسفه اندیشه ایرانی قرون وسطایی به ((مسئله ابداع و خلقت و صدور متکثر از واحد)) و مسائل ((علم اخلاق)) و رفتار بشر در برابر پروردگار و در برابر همنوع و مسئله معرفت می‌‌پرداخته است .

جهان آكنده از زيباييست

از زمين ِ زير پاي

تا آسمان ِ بالاي سر

و از ابر و موج

تا كاغذ ِ ابر و باد

و از بيرنگي‌ ِ عشق

تا نقوش رنگارنگ شمشيرهاي دمشق

از تقارن ِ مهيب ِ شير

تا لطافت ِ نگاه ِ آهو

از افسون ِ نظم

تا نظام ِ بي نظمي

از رياضيات

كه شانه ي زلف پريشان ِ عالم است

تا نسيم ِ شعر

كه بيد مجنون ِ دل را پريشان مي كند

 كه نامش ”هو“ست

همه ي كائنات سرودخوان

كه هو، هو

و آدميان ِ فاخته ساز

كه كو، كو؟

 زيبايي حقيقت است

و حقيقت زيبايي است

و هر دو عين وجودند

و هر سه عين عشقند

و هر چهار همان شادي مطلقند

و هر پنج همان دل آدميست

كه چون

پنجه ي آفتاب جامي از شراب ِ نور بدست جهانيان مي دهد

دل آدمي

اگر چه دهكده ي عالم جايگاه ِ آب و ملك و دام و دد نباشد

خانه ي عشق است

 آنجا، چون اطاق هزار آئينه ي زليخا

به هر سو بنگرد

جز جمال ِ يوسف

و يوسف ِ جمال چيزي نمي بيند

تا نقش ِ تو در ديده ي ما خانه نشين شد

هرجا كه نشستيم، چو فردوس ِ برين شد

(مولانا)

از خيال ِ تو به هر سو كه نظر مي كردم

پيش ِ چشمم در و ديوار مصور مي شد

(سعدي)

مراد ِ دل ز تماشاي باغ ِ عالم چيست؟

بدست ِ مردم ِ چشم، از رخ ِ تو گل چيدن

(حافظ)

اگر به نصيحت مولانا كه گفت:

جمال ِ صورت ِ يوسف ز وصف بيرونست

هزار ديده ي عاشق به وام خواه، به وام

عاشقان حـُليه ي جمالش

كه به تحير منسوبند

ديده ي عشق وام كني

و به تماشاي جهان پردازي

جهاني ديگر بيني

پر از فرشته

پر از رقص

پر از آواز

پر از نقاشي

پر از تنديس هاي آسماني

و چون ”هادلوك ِ ليس“ خواهي گفت:

زندگي رقصيصت بسوي خداوند

گر چشم ِ پاك ِ عشق بگشايي بعالم

وز خاك ِ كوي دوست يابي توتيــــــــا را

هر ذره را رقصان به مهر ِ دوسـت بيني

وز شوق ِ دائم جنبش ِ ارض و ســـما را

سرتاسر از غيب و شهود ِ مـُلك ِ هستي

فوج ِ ملِك بيني    طبــــــــايع يا قـُوا را

بيني نشسته بر فراز ِ هر گياهي

افراشته اي تا پروراند آن گيا را

(الهي قمشه اي)

 روزي بيايد

و آن روز دور نباشد

كه آدميان بدين نگاه در هم بنگرند

و آنچه فرشتگان را در پيش آدم به سجود آورد

در ديده ي يكديگر ببينند

و با هم مهربان شوند

آميختن طبيعي رنگها

چون پيوند عاشقانه ي انسانها زيباست

رنگ آبي، رنگ خاكي را در آغوش مي گيرد

چنانكه آسمان زمين را

و از اين پيوند

درخت و سبزه و گل و گياه و درياچه و جويبار پديد مي آيد

 نقاش

همچون باد

برنگهاي گزيده ي خويش مي وزد

و از اين وزش بر درياي كوچك ِ رنگ

موجها و حبابها پديد مي آيد

و دشت و صحرا و برف و بوران و طوفان

نقش مي شود

چنانكه در طبيعت

نقاش

نقطه اي از رنگ را

همچو موج وسعت مي دهد

و چشمي پديدار مي شود

چشمي بر آسمان كوير

چشمي در زير ِ زمين

چشمي بر لب دريا

و يا چشمي كه چون خورشيد از زمين مي رويد

طبيعت

همان نقاش پنهان

با قلم موي باد و باران

و جنبش خاك و گردش افلاك

هر دم هزار نقش بر بوم زمين و آسمان مي آفريند

كه نقاشان جهان حيران مي شوند كدام

نظم و هماهنگي ِ مرموز

و پنهان ِ منحني ابرها و

نيمرخ هاي پر دندانه ي كوهها

و رقص گستاخ و بي خيال امواج را

زيبايي بخشيده است؟

چه نظامي

بر بي نظمي كوه و ابر و دريا فرمان مي راند؟

كه هزار ماني ِ نقاش را در سلسله ي گيسوي پريشان خود اسير كرده است؟

آيا مي توان آنچه را باد بر بوم ِ كوير نقش مي كند

بر بوم ِ كاغذ آورد؟!

با همان شفافيت رنگ

و بي خيالي ِ طرح

 آيا مي توان در هنر

طبيعتي ديگر آفريد

كه با همان قوانين طبيعت الهي شكل گيرد؟

آيا مي توان خط ِ مشيت الهي را در طبيعت يافت و در هنر دنبال كرد؟

و دانست كه هر چه آن خسرو كند شيرين بود؟

آيا مي توان شعري به زيبايي ِ يك درخت گفت؟

 و نقشي بزيبايي يك سنجاب كشيد؟

و صدها كافر را مجاب كرد و گفت:

مسلمانان، مسلمانان، مسلماني ز سر گيريد

كه كفر از شرم ِ يار ِ من، مسلمانوار مي آيد

اين نقاشيهاي كوچك

شايد برقي رنگ پريده باشند

از اين سـُوداها و انديشه ها

و شايد

هيچ نباشند.

دكتر حسين الهي قمشه اي

(كتاب مقالات - صفحه ي 357)

 هاوکينگ از ناتواني تا دانايي

بیا با هم بریم بهشت

روز ملی خلیج فارس بر همگان مبارک باد!!!

روزی که در آن با همت دلیران ایران  زمین، اشغالگران پرتغالی از خليج فارس اخراج شدند.

ببين من و تو مثل ۲ تا از اين ماهی ها ميمونيم که اگر با هم متحد شويم هيچ قدرتی نميتواند جلودارمان باشد!!!

تعرض کوردلان

خبرنگار «بازتاب» از قم گزارش داد، سيد محمد خاتمی شب گذشته هنگام ورود به حرم حضرت معصومه(س) علاوه بر استقبال از سوی بسیاری از زائران، مورد تعرض لفظی عده‌ای کوچک قرار گرفت.

بنابر این گزارش هنگامی که رییس‌جمهور سابق حوالی ساعت ۱۹:۳۰ شب گذشته از درب مسجد اعظم وارد حرم حضرت فاطمه معصومه(س) می‌شد، یک گروه 4، 5 نفره علیه وی شعار دادند.

این در حالی بود که در شب جمعه تعداد زیادی از مردم و عاشقان اهل بیت به حرم آمده و بسیاری از آنها با دیدن حجت الاسلام خاتمی به سوی وی آمده و با احاطه کردن خاتمی از او استقبال کرده و با او احوالپرسی می کردند.

همچنین زمانی که یک جوان مخالف خاتمی شعاری علیه او داد، رییس جمهور سابق اين فرد را به نزد خود فراخواند که وي بدون توجه به خاتمي ، محل را ترک کرد.

گفتنی است، سفر سید محمد خاتمی با هدف شرکت در جلسه یک مرکز علمی بوده و وی برنامه ای برای نشست با مراجع تقلید و یا گروه های سیاسی قم نداشته است.

تبریک نوروز 1385
۲۹ اسفند ۱۳۸۴
بسم الله الرحمن الرحیم
بهار فصل رویش است و بالیدن و شادابی و شکوه و ترنمِ آبشار و عطر شکوفه و جلوه گاه زندگانی، که ‏تا در قامت بلند انسان تجلی یابد؛ جهان آفریده شده است.‏
بهار فصل ایمان به مهربانی و کفر به نفرت و مرگ و ویرانی است. و اینک بهاری دیگر از راه ‏می رسد؛ در حالیکه نبوغ ایرانی را در تعیین روز اول آن با نام بلند "نوروز" که عین اعتدال است، به نشانه ‏آغاز سال می بینیم.‏
در این بهارِ پرطراوت، بر گلبرگِ گونة کودکان ایرانی بوسه می زنم و دست و بازوی جوانان پرنشاط ‏و نگران، ولی امیدوار ایرانی را می فشارم و به هر ایرانی در همه جا درود می فرستم.‏
ایران عزیز، بهار و پائیز فراوان دیده است؛ چنانکه همة آفرینش! ولی بهار امید هیچگاه در دل ما به ‏پائیز نرسیده است.‏
جان گرم ایرانی که روزگاری تمدنی بزرگ آفرید، در پرتو آفتاب درخشان اسلام تابناک تر شد و ‏چون چلچراغی در رواق اندیشه و فرهنگ بشری درخشید. و شگفتا که ایرانی، اسلام را به گونه ای پذیرا ‏شد که با روان بلند او سازگارتر است. او اسلام خرد و مهر و زیبایی را در چهره خاندان پیامبر – که درود ‏خدا بر آنان باد- یافت که با همه مظلومیت، همواره جانب ستم دیدگان تاریخ را گرفتند و سرود داد و ‏آزادگی و خردورزی را در گنبد گیتی نواختند. در این ارادتمندی سنّی و شیعه، فارس و کرد و لر و بلوچ و ‏دیگر اقوام ایرانی همراهند و بالاتر، کدام کلیمی و زرتشتی و مسیحی ایرانی را سراغ دارید که بر آستان علی ‏و حسین (ع) سر تعظیم فرود نیاورد؟
ایرانی در کورة جانِ جهان افروز خود حتی توانسته است خشونت برهنة مهاجمان سنگدل را آب کند ‏و آن را در خدمت زیبایی، ادب و هنر و اندیشة فاخر خود بگیرد.‏
امروز نیز ایرانی می تواند و باید با نام خدا و برای آزادی و پیشرفت و عدالت، بار دیگر با تاریکی، بیداد ‏و فزون خواهی و خشونت و واپس گرایی در افتد. و چنین باد!‏
همه روزتان نوروز و نوروزتان جهان افروز باد
سیّد محمّد خاتمی
‏29/12/1384‏

در ادامه برسی ادیان مختلف به مهر پرستی می رسیم:

مهرپرستی

وصیت نامه داریوش کبیر

اینک که من از دنیا می روم، بیست و پنج کشور جز امپراتوری ایران است و در تمامی این کشورها پول ایران رواج دارد و ایرانیان درآن کشورها دارای احترام هستند و مردم آن کشورها نیز در ایران دارای احترامند، جانشین من خشایارشا باید مثل من در حفظ این کشورها کوشا باشد و راه نگهداری این کشورها این است که در امور داخلی آن ها مداخله نکند و مذهب و شعائر آنان را محترم شمرد . اکنون که من از این دنیا می روم تو دوازده کرور دریک زر در خزانه داری و این زر یکی از ارکان قدرت تو می باشد، زیرا قدرت پادشاه فقط به شمشیر نیست بلکه به ثروت نیز هست. البته به خاطر داشته باش تو باید به این حزانه بیفزایی نه این که از آن بکاهی، من نمی گویم که در مواقع ضروری از آن برداشت نکن، زیرا قاعده این زر در خزانه آن است که هنگام ضرورت از آن برداشت کنند، اما در اولین فرصت آن چه برداشتی به خزانه بر گردان . مادرت آتوسا ( دختر کورش کبیر ) بر گردن من حق دارد پس پیوسته وسایل رضایت خاطرش را فراهم کن . ده سال است که من مشغول ساختن انبارهای غله در نقاط مختلف کشور هستم و من روش ساختن این انبارها را که از سنگ ساخته می شود و به شکل استوانه هست در مصر آموختم و چون انبارها پیوسته تخلیه می شود حشرات در آن به وجود نمی آید و غله در این انبارها چندین سال می ماند بدون این که فاسد شود و تو باید بعد از من به ساختن انبارهای غله ادامه بدهی تا این که همواره آذوغه دو یاسه سال کشور در آن انبارها موجود باشد و هر سال بعد از این که غله جدید بدست آمد از غله موجود در انبارها برای تامین کسری خوار و بار استفاده کن و غله جدید را بعد از این که بوجاری شد به انبار منتقل نما و به این ترتیب تو برای آذوقه در این مملکت دغدغه نخواهی داشت ولو دو یا سه سال پیاپی خشک سالی شود . هرگز دوستان و ندیمان خود را به کارهای مملکتی نگمار و برای آنها همان مزیت دوست بودن با تو کافیست، چون اگر دوستان و ندیمان خود را به کار های مملکتی بگماری و آنان به مردم ظلم کنند و استفاده نا مشروع نمایند نخواهی توانست آنها را مجازات کنی چون با تو دوست اند و تو ناچاری رعایت دوستی نمایی. کانالی که من می حواستم بین رود نیل و دریای سرخ به وجود آورم ( کانال سوئز ) به اتمام نرسید و تمام کردن این کانال از نظر بازرگانی و جنگی خیلی اهمیت دارد، تو باید آن کانال را به اتمام رسانی و عوارض عبور کشتی ها از آن کانال نباید آن قدر سنگین باشد که ناخدایان کشتی ها ترجیح بدهند که از آن عبور نکنند . اکنون من سپاهی به طرف مصر فرستادم تا این که در این قلمرو ، نظم و امنیت برقرار کند، ولی فرصت نکردم سپاهی به طرف یونان بفرستم و تو باید این کار را به انجام برسانی، با یک ارتش قدرتمند به یونان حمله کن و به یونانیان بفهمان که پادشاه ایران قادر است مرتکبین فجایع را تنبیه کند . توصیه دیگر من به تو این است که هرگز دروغگو و متملق را به خود راه نده، چون هر دوی آنها آفت سلطنت اند و بدون ترحم دروغگو را از خود بران. هرگز عمال دیوان را بر مردم مسلط مکن و برای این که عمال دیوان بر مردم مسلط نشوند، قانون مالیات را وضع کردم که تماس عمال دیوان با مردم را خیلی کم کرده است و اگر این قانون را حفظ نمایی عمال حکومت زیاد با مردم تماس نخواهند داشت . افسران و سربازان ارتش را راضی نگاه دار و با آنها بدرفتاری نکن، اگر با آنها بد رفتاری نمایی آن ها نخواهند توانست مقابله به مثل کنند ، اما در میدان جنگ تلافی خواهند کرد ولو به قیمت کشته شدن خودشان باشد و تلافی آن ها این طور خواهد بود که دست روی دست می گذارند و تسلیم می شوند تا این که وسیله شکست خوردن تو را فراهم کنند . امر آموزش را که من شروع کردم ادامه بده و بگذار اتباع تو بتوانند بخوانند و بنویسند تا این که فهم و عقل آنها بیشتر شود و هر چه فهم و عقل آنها بیشتر شود تو با اطمینان بیشتری حکومت خواهی کرد . همواره حامی کیش یزدان پرستی باش، اما هیچ قومی را مجبور نکن که از کیش تو پیروی نماید و پیوسته و همیشه به خاطر داشته باش که هر کسی باید آزاد باشد تا از هر کیشی که میل دارد پیروی کند . بعد از این که من زندگی را بدرود گفتم ، بدن من را بشوی و آنگاه کفنی را که من خود فراهم کردم بر من بپیچان و در تابوت سنگی قرار بده و در قبر بگذار ، اما قبرم را مسدود مکن تا هر زمانی که می توانی وارد قبر بشوی و تابوت سنگی من را آنجا ببینی و بفهمی که من پدرت پادشاهی مقتدر بودم و بر بیست و پنج کشور سلطنت می کردم مردم و تو نیز خواهید مرد زیرا که سرنوشت آدمی این است که بمیرد، خواه پادشاه بیست و پنج کشور باشد ، خواه یک خارکن و هیچ کس در این جهان باقی نخواهد ماند، اگر تو هر زمان که فرصت بدست می آوری وارد قبر من بشوی و تابوت مرا ببینی، غرور و خودخواهی بر تو غلبه نخواهد کرد، اما وقتی مرگ خود را نزدیک دیدی، بگو قبر مرا مسدود کنند و وصیت کن که پسرت قبر تو را باز نگه دارد تا این که بتواند تابوت حاوی جسدت را ببیند. زنهار، زنهار، هرگز خودت هم مدعی و هم قاضی نشو، اگر از کسی ادعایی داری موافقت کن یک قاضی بی طرف آن ادعا را مورد رسیدگی قرار دهد و رای صادر کند، زیرا کسی که مدعیست اگر قضاوت کند ظلم خواهد کرد(چند قرن قبل از حضرت علی این کار را انجام داده و متاسفم که من تازه این موضوع را فهمیدم). هرگز از آباد کردن دست برندار زیرا که اگر از آبادکردن دست برداری کشور تو رو به ویرانی خواهد گذاشت، زیرا قائده اینست که وقتی کشوری آباد نمی شود به طرف ویرانی می رود، در آباد کردن ، حفر قنات ، احداث جاده و شهرسازی را در درجه اول قرار بده . عفو و دوستی را فراموش مکن و بدان بعد از عدالت برجسته ترین صفت پادشاهان عفو است و سخاوت، ولی عفو باید فقط موقعی باشد که کسی نسبت به تو خطایی کرده باشد و اگر به دیگری خطایی کرده باشد و تو عفو کنی ظلم کرده ای زیرا حق دیگری را پایمال نموده ای . بیش از این چیزی نمی گویم، این اظهارات را با حضور کسانی که غیر از تو اینجا حاضراند کردم تا این که بدانند قبل از مرگ من این توصیه ها را کرده ام و اینک بروید و مرا تنها بگذارید زیرا احساس می کنم مرگم نزدیک شده است

آیین مانی

حالا می خواهیم برسی کنیم که چرا اروپایی ها این کاریکاتور را کشیدند. نظر شما چیه؟ آیا این بخاطر رفتارهای وحشیانه و بدور از انسانیت مسلمانان نیست؟وقتی بن لادن خطرناکترین انسان روی زمین شناخته شده تمامی اعمال خود رو به آموزه های اسلام و پیامبر نسبت می دهد٬ آنها چه نتیجه می گیرند؟ وقتی در عراق ربایندگان سربازان و خبرنگاران خارجی را می دزدند و آنها را در حالی سر می برند که بلند ذکر الله اکبر و محمد رسول الله سر می دهند فیلم این ماجرا را برای شبکه های خبری می فرستند و آنها هم این فیلم ها را در اینترنت پخش می کنند٬ چه نتیجه ای می توان از این ماجرا گرفت ؟ وقتی تمامی بدبختی های جهان در حوزه کشورهای مسلمان دور میزنه٬ فقر ٬استبداد٬ استعمار٬ دیکتاتوری٬ رعایت نکردن حقوق شهروندی٬ نداشتن آزادی های اجتماعی٬ قبول نداشتن تساوی حقوق زن و مرد٬ نبود عدالت اجتماعی٬ ووو... .

 آیا می توان نتیجه گرفت که دین ما دین رعفت و مهربانی ست؟آیا می توان نتیجه گرفت که پیامبر ما پیامبر صلح است؟ باز هم گلی به کوشهء  جمال جهانیان که تا به حال حرفی در این مورد نزدند و اگر هم زدند یک عده محدود از جامعه بوده.

ولی در مورد مردمی که اعتراض می کنند هم باید بگم که آیا اینان همان مردمان کوفه٬ شام و حجاز و ... نیستند؟ اینان همانهای نبودند که امام علی در موردشان می گفت:((..... تابستان به جنگ می خوانمتان گرما را بهانه می کنید زمستان به جنگ می خوانمتان می گویید هوا سرد است مهلتی ده تا سرما فرونشیند ...... وای که از دستتان دلم خون شد.....)) اینان همان مردمانی نیستند که هزاران هزار نامه برای امام حسین نوشتند که بیا ما با تو بیعت می کنیم بعد پایانش را که شما می دانید. پس تاریخ نشان داده که رو این مردم نمی توان حساب کرد و این جمعیت کثیر هرگز باعث دل گرمی نخواهد بود.

محرم و انحرافات

باسلام. امروز سومین روز از ماه محرم است ماهی که در آن یکی از مهمترین اتفاقات حداقل تاریخ اسلام رخ داده٬ قیام امام حسین و حرکت او بسوی کوفه که به تبع آن یزید برای سرکوب این قیام دست به کار شد. در این نوشته من قصد بازخوانی تاریخ را برای شما ندارم و این بدین سبب است که ما بارها و بارها این داستان را شنیده ایم قصد من از نوشتن این نوشته هشدار به شما و خودم است که خیل عظیم انحرافاتی که به این واقعهء بس مهم و تاثیرگذار اضافه شده ما را از حقیقت این حرکت اصلاح طلبانه قافل نکند.

از واعظانی که از هر جا و هر چیز برای تکمیل حرف خود استفاده می کنند تا مرثیه سرایانی که حتی خود نیز به حرفهای خود اعتقادی ندارند . بخش دیگر انحرافات را می توان در وسایل و نوع عزاداری جست وجو کرد که سال به سال بیشتر شبیه به کارناوالهای شادی در ونیز و هامبورگ وپاریس و ... می شود. استفاده از طبل٬سایترام٬شیپور و ... هم در دسته های عزا داری امریست رایج و عادی. عزا داران نیز با حرکات موزون به زدن زنجیرهای چند کیلویی می پردازند٬ این کار برای آنها امری عادی و سالانه گشته و این در حالی است که حتی لحظاتی نیز برای ریشه یابی این حرکت وقت صرف نمی کنند. از سوی دیگر در این روزها می توان غلیظ ترین و زننده ترین آرایشها و پوششها را مشاهده کرد که حتی در طول سال نیز به مانند آن را نمی توان دید .

بنظر من دلیل بخش عمده ای از این حرکتها  را می توان به مانند دیگر آسیبهای اجتماعی در رفتار حکومت یافت.این اعمال را می توان نوعی رفتار رادیکالی در مقابل خط قرمز های حکومت دانست. بخش دیگری از علل این رفتارها را می توان این گونه دانست که عده ای از افراد جامعه (امیدوارم در بین خوانندگان نباشند) به مانند گوسفندهاکه بدون داشتن دلیل به دنبال گوسفند پیش رو حرکت می کنند رفتار می کنند و می گویند چون جامعه این کار را می کند ما هم این کار را می کنیم .

در مورد مطلب آخر آندره ژید می گوید:

سعی کن عظمت در نگاه تو باشد نه در چیزی که بدان مینگری

بوداگرایی

بوداگرایی دین و فلسفه ای مبتنی برآموزه‌های سیدارتا گوتاما که در حدود 566 تا 486 (پیش از میلاد) می زیست می باشد. بوداگرایی بتدریج از هندوستان به سراسرآسیا آسیای میانه، تبت، سریلانکا، آسیای جنوب شرقی و نیز کشورهای خاور دور مانند چین، ‌مغولستان، کره و ژاپن راه یافت.بوداگرایی به عنوان دین پاکان یا Ārya dhrama در نظر گرفته می شد.و یکی از ادیان شرمنی موجود است. وبا 350 میلیون پیرو یکی از ادیان اصلی جهان به شمار می آید. بوداگرایی بیشتر بر کردار نیک، پرهیز از کردار بد و ورزیدگی ذهنی تاکید دارد. آماج این ورزیدگی‌ها پایان دادن به چرخه تولد مجدد یا " سمساره"است که از طریق بیداری یا درک واقعیت راستین ،رسیدن به رهایی یا" نیروانا "صورت می گیرد .

اخلاقیات بوداگرایانه بر بن-پایه‌های بی گزندی و رواداری برپا شده است. بوداییان همواره از روش‌های درون پویی برای یافتن بینش نسبت به کارکردهای بنیادین روان آدمی و فرایندهای علّی جهان بهره میگیرند.

آثار نوشتاری بوداگرایی بسیارند و بخش ارزنده‌ای از ادبیات دینی جهان بشمار میروند.

گوتاما بودا

آموزه‌های بودا

چکیده آموزه بودا اینست: ما پس از مرگ در پیکری دیگر باز زاییده میشویم. این باززایی ما بارها و بارها تکرار می‌شود. این را چرخه هستی یا زاد و مرگ مینامیم. هستی رنج است. زایش رنج است. پیری رنج است. بیماری رنج است. غم و اندوه، ماتم و ناامیدی رنج است. پیوند با آنچه نادلخواه است رنج است. دوری از آنچه دلخواه است رنج است. خلاصه اینکه دل بستن رنج آور است.(و این رنج زمانی پایان می یابد که دیگر منی ؛یا درک کننده‌ای نباشد چه او در قید حیات باشد چه نباشد(نگارنده) ). هدف باید بریدن از این رنج و چرخه وجود باشد. درک چهار حقیقت اصیل، هسته اصلی آموزه بودا را تشکیل میدهد. این حقایق عبارتند از: ۱. به رسمیت شناختن وجود رنج. ۲. اینکه دلیل رنج دیدن، تمایلات نفسانی است. ۳. و اینکه بریدن از رنجها دستیافتنی است. ۴. و درک اینکه راهی برای رسیدن به جایگاه بی رنجی وجود دارد.

این راه، راه اصیل هشتگانه نام دارد زیرا عوامل سازنده آن این هشت اصل هستند: گفتار درست، کردار درست، معاش درست، کوشش درست، توجه درست، تمرکز درست، جهان بینی درست و پندار درست.

آدمی بیمار است. بودا راه درمان این بیماری را درک آن چهار حقیقت میداند: کار حقیقت نخست از چهار حقیقت اصیل تشخیص این بیماری بعنوان بیماری رنج در انسانهاست. حقیقت دوم دلبستگیها را بعنوان باعث و بانی این بیماری بازمیشناسد. سومین حقیقت شرایط را سنجیده و اعلام می‌کند که بهبود امکانپذیر است. حقیقت چهارم تجویز دارو برای دست یافتن به سلامت است.

درک این حقایق و اصول، تمرکز و مراقبه نیاز دارد. این درک باعث احساس مهرورزی نسبت به همه موجودات می‌گردد. این آموزه‌ها آیین بودا (دارما) را تشکیل میدهند. بودا خود، آیین خود را مانند قایقی مینامد که برای رسیدن به ساحل رستگاری (موکشا) به آن نیاز است. ولی پس از رسیدن به رستگاری دیگر به این قایق نیز نیازی نخواهد بود. رسیدن به ساحل رستگاری آدمی را به آرامش و توازن مطلق میرساند. آنجاست که شمع تمامی خواهشها و دلبستگیها خاموش می‌شود. به این روی این پدیده را در سانسکریت نیروانا یعنی خاموشی مینامند.

راه اصیل هشتگانه که نسخه تجویز بیداردل (بودا) برای درمان رنجهاییست که همه بُوَندگان (موجودات) دچار آن هستند خود به سه گروه دسته بندی می‌شود:

درستکاری (شیلا)، یکدله شدن (سامادی) و فراشناخت (پرگیا). این سه مفهوم هسته تمرینهای روحانی بوداگرایی را میسازند. درستکاری که در راه هشتگانه به گونه گفتار درست، کردار درست و معاش درست آمده دستوراتی اخلاقی مانند خودداری از کشتن و دروغگویی را در بر می‌گیرد. یک بخش از درستکاری در بوداگرایی مربوط به دهش (دانا) می‌شود. این دهش تنها به مواردی مانند صدقه دادن و سخاوتمندی محدود نمی‌شود و معنی مشخص دینی دارد، یعنی تأمین نیازمندیهای روزانه همایه (جامعه راهبان بودایی (سنگها)). هموندان (اعضاء) همایه نیز به نوبه خود به دهش میپردازند. دهش آنها بالاترین دهشها یعنی آموزش آیین بودا (دارما) است.

مفهوم دوم راه هشتگانه یعنی دل را یکدله کردن یا کار کردن بر روی تمرکز است که سه بخش کوشش درست، توجه درست و تمرکز درست را در بر می‌گیرد. در این مرحله تمرکز شدیدی دست میدهد که در آن اندیشنده با موضوع اندیشه یکی می‌گردد. این پدیده، شهود و رسیدن به فراشناخت نیست بلکه یک پدیده روانی است. اینکار از راه یوگا و درون پویی انجام می‌گیرد. بوداگرایی همانند دیگر کیشهای هندی ذهن را ابزار بنیادین رهایی میداند و بر ورزیدگی درست ذهن تأکید مینماید. آماج کوشش درست یکپارچگی ذهنی و جلوگیری از پراکندگی اندیشه است. توجه درست باعث آگاهی از احساسات و آگاهی از کنشهای بدن و ذهن می‌گردد. این تمرینات سرانجام ما را به تمرکز درست میرساند که رسیدن به حالات گوناگون آگاهیهای خلسه آمیز در حین درون پویی (مراقبه) است و با آزمودن خوشنودی بزرگی همراه است. رسیدن به این حالات را درون نگری (دیانا) مینامند. بخش آخر راه هشتگانه یعنی جهان بینی درست و پندار درست تشکیل دهنده فراشناخت (پرگیا) است. رسیدن به فراشناخت یا بعبارتی حکمت اعلاء در بوداگرایی به معنی یافتن دسترسی مستقیم به واقعیت نهفته در پشت چیزها و یافتن بینشی فراسوی هرگونه شناخت است. این گام پس از گامهای درستکاری و یکدِلگی می‌آید و نتیجه یک درون پویی ویژه بودایی است. جهان بینی درست همان درک کامل چهار حقیقت اصیل و پندار درست همان مهرورزی و عشق است که ذهن را از شهوت، بدخواهی و ددمنشی می پالاید. اینها راه را برای رسیدن به فراشناخت هموار میسازند.

چکیده اینکه: از دیدگاه بودا ما اگر خواسته باشیم که از چرخه زاد و مرگ رهایی یابیم (در صورتی که به آن چرخه باور داشته باشیم) باید گرایش‌های نفسانی را کنار بگذاریم، درستکار باشیم، به یوگا پرداخته به حالات خلسه روحی دست پیدا کنیم که این تجربیات باعث مهرورزی ما به همه موجودات و بوندگان می‌شود و سپس از راه این درکها و تمرکزهای ژرف به روشنی و بیداری میرسیم و از این دور باطل خارج میشویم.

شاخه‌های بوداگرایی

بوداگرایی از دیدگاه شمار پیروان، پس از مسیح باوری، اسلام و هندوگرایی چهارمین دین جهان است. بوداگرایی به سه شاخه اصلی بخش می‌گردد. راه بزرگ یا مهراه و راه کوچک یا کهراه و الماسراه (وَجرَیانا). بوداییان شاخه مهراه را مهایانا و شاخه راه کوچک را تیره واده یا هینایانا (هینه یانه) مینامند. کهراه، بوداگرایی سنتی است که بر اهمیت واپسین بیداردل تاریخی یعنی سیدارتا گوتما (Siddhartha Gautama) تأکید دارد. مهراهی‌ها گوتما را بعنوان بودا پذیرا هستند اما به شمار زیادی بوداهای دیگر نیز باور دارند. بوداگرایی در پی رویدادهای تاریخی از هند و نپال رخت بربست و به سوی سرزمینهای خاوری کوچید. کشورهای جنوبی تر مانند سری لانکا پیرو شاخه کهراه و شمالیترها مانند چین و ژاپن پیرو گونه‌هایی از کیش مهراه هستند.

بیشترین گسترش بوداگرایی زمانی رخ داد که آشوکا شاه بدین دین گروید و به گستراندن آن کمر بست.

خاستگاه اندیشه‌های بودا

پیرامون سه هزار سال پیش شاخه‌هایی از آریاییان ایران، از بقیه جدا شده و به سرزمین هند کوچیدند. پیش از ورود آنها به شبه جزیره هند تیره دیگری در آنجا نشیمن داشت که به نام دراویدی معروف است. آریایی‌ها پیرامون ۲۵۰۰ سال پیش یعنی بهنگام زایش بودا (و همزمان با برپایی نخستین شاهنشاهی جهان در ایران) در بیشتر سامانهای شمالی هند جایگزین شده و بر آن نواحی چیره گشته بودند. سیدارتا گوتاما (بودا) با آنکه خود آریایی بود اما بیشتر اندیشه‌های بنیادین کیش او از ریشه دراویدی هستند. (برای جستاری مفصل در این باره نگاه کنید به: ع. پاشایی: هینه یانه، نشر نگاه معاصر، تهران ۱۳۸۰، صص ۱۱۹-۹۱).

جامعه هندوستان در زمان بودا به چهار رده (کاست) بخش میشد: برهمنها (روحانیان)، کشتریا (شهریاران و جنگاوران)، وایسیا (کشاورزان و بازرگانان) و سودرا (خدمتکاران برده). سیدارتا اسمآ به رده کشتریا تعلق داشت ولی اعلام داشت که از دید او همه مردم برابر و پاکزادند.

بوداگرایی و ایران

• سکه‌ای از پیروز پسر اردشیر ساسانی یافت شده که در آن وی از ارجگذاری خویش نسبت به دو دین زرتشتی و بوداگرایی خبر میدهد.

• در سده ۶ زایشی یک رشته داستانهای بودایی بنام جاتاکا از روی ویرایش هندوی آنها بنام پنچا تنترا به پارسی میانه ترجمه شد و کلیلگ و دمنگ نام گرفت. در سده ۸ زایشی روزبه (ابن مقفع) ایرانی آن داستانها را به عربی برگرداند و نام کلیله و دمنه بر آنها نهاد. ترجمه‌های لاتین و یونانی آن کتاب بعدها در سده ۱۴ پایه داستانهای آسوپ نوشته یک راهب بیزانسی را تشکیل داد.

• بوداگرایی در خراسان بزرگ تا اندازه‌ای ریشه گرفته بود و یکی از کانونها و نیایشگاههای بزرگ آن در صومعه بودایی بلخ بود. این صومعه به سانسکریت ناوا ویهارا نام داشت که معنی آن صومعه نو است. این نام در فراگویی پارسی زبانان به گونه نوبهار درآمد. لقبی که به گردانندگان این صومعه در زبان سانسکریت داده بودند پراموکها بمعنی سرور بود و نام خانواده برجسته ایرانی برمکیان از همین لقب گرفته شده. برمکیها عهده دار و گرداننده این نیایشگاه بودایی بودند.

• بتازگی روزنامه آساهی ژاپن از قول یک باستان شناس برجسته ژاپنی بنام نوگوچی از یافته شدن ۱۹ تندیس بودا در استان فارس گزارش داد. در گزارش دیگری از شبکه بودیست نیوز درازای این تندیسها میان ۵ تا ۲۰ سانتیمتر و جنس آنها از گچ و گل اعلام شده است.

سه کالبد بودا